Ze względu na duże rozmiary, monumentalną sylwetkę oraz bardzo cenne drewno, buk zwyczajny cieszy się szacunkiem niewiele mniejszym niż sam blisko z nim spokrewniony dąb. Najbardziej charakterystyczną cechą buka, pozwalającą bez trudu rozpoznać to drzewo o każdej porze roku, jest jego jasna, ołowiowoszara, zawsze gładka kora. Buk zwyczajny jest jednym z najważniejszych leśnych drzew liściastych w Europie.

Jedyny rodzimy gatunek buka w Polsce. Posiada liczne odmiany ozdobne; najbardziej znane wśród nich są dwie grupy: 'Atropurpurea' - bardzo duża grupa odmian charakteryzujących się czerwonymi lub bordowymi liśćmi (w tym odm. 'Atropurpunicea' posiadająca bardzo ciemne, czarnoczerwone liście) oraz 'Pendula' - odmiany o długich, zwieszających się gałęziach. Inne ciekawe odmiany to odmiana żółtolistna 'Zlatia', odmiana paprotkowata (strzępolistna) 'Asplenifolia' oraz 'Zlatia' - odmiana kolumnowa o pokroju zbliżonym do topoli włoskiej.

  Występowanie / Zastosowanie

Zasięg. Strefa umiarkowana półkuli północnej. W Europie buk zwyczajny jest najliczniej reprezentowanym gatunkiem drzewa - występuje pospolicie na całym kontynencie z wyjątkiem jego północno-wschodniej i południowo-wschodniej części. Także w Polsce, gdzie przebiega północno-wschodnia granica zasięgu gatunku, buk pospolity stanowi jeden z podstawowych składników lasów, zwłaszcza puszczy bukowych Pomorzu Zachodnim oraz regla dolnego w Karpatach. Obszarami, na których drzewo nie występuje są m.in. Podlasie (w tym Puszcza Białowieska), Pojezierze Suwalskie i Mazowsze.
Biotop. Występuje od nizin po góry (w Alpach do wysokości 1600 m.n.p.m., w Tatrach - do 1300 m.n.p.m.), jest jednym z najważniejszych drzew tworzących lasy na obszarach swojego występowania. Stanowi ważny składnik lasów liściastych i mieszanych (głównie z udziałem jodły, dębu, grabu i sosny) lub sam tworzy drzewostany (buczyny).
█ Buk zwyczajny jest najlepiej rosnącym leśnym drzewem liściastym w środkowo-zachodniej Europie. W Polsce w ostatnich latach następuje w wielu regionach (np. w Beskidach) intensywna przebudowa lasów górskich, polegająca na stopniowym zastępowaniu drzewostanu świerkowego drzewostanem bukowym (więcej szczegółów na ten temat - patrz opis świerka pospolitego).
█ Wbrew temu, co obecnie można zaobserwować w wielu zwłaszcza górskich lasach, w naturze buk rzadko występuje wraz ze świerkiem. Powodem są zupełnie różne wymagania siedliskowe obu drzew. Tworzone przez świerki górnoreglowe lasy są zbyt chłodne dla buków, z kolei w reglu dolnym świerk zajmuje na ogół tylko te stanowiska, które dla bardziej wymagających buków i jodeł są niewystarczającao zasobne. Spotykane lasy bukowo-świerkowe to w większości sztucznie tworzone przez człowieka lasy gospodarcze, w których niejednokrotnie źle dobierany był skład gatunkowy.
█ Opadłe liście buków tworzą pod drzewami gęsty dywan. Utrudnia to wzrost roślin runa leśnego, dlatego w buczynach jest ono zwykle stosunkowo ubogie.

Monokulturowe drzewostany tworzone przez buka to tzw. buczyny. Lasy tego typu występują m.in. w górach na poziomie regla dolnego.

W górskich lasach buk często tworzy drzewostany wraz z jodłą.

Preferencje. Gatunek o dużych wymaganiach glebowych i klimatycznych. Optymalne warunki wzrostu znajduje w lasach regla dolnego, na żyznych i dobrze napowietrzonych glebach wapiennych lub piaszczystych. Preferuje klimat morski - wilgotny i o łagodnych zimach (stąd brak jego stanowisk w centralnej i północno-wschodniej Polsce), nie znosi silnych mrozów. Jest gatunkiem zdecydowanie cieniolubnym, wrażliwym na suszę (ale także na nadmiar wilgoci, np. długotrwały zalew) i wiosenne przymrozki, odpornym natomiast na zanieczyszczenia powietrza.
Długość życia i tempo wzrostu. Choć wiek buka zwyczajnego często bywa przesadnie zawyżany, to osiągając 200-300(500) lat jest on i tak jednym z bardziej długowiecznych drzew liściastych w Europie (z rodzimych w Polsce gatunków wyraźnie ustępuje pod tym względem jedynie dębom i lipom). Jest to drzewo stosunkowo wolno rosnące (szczególnie w młodości), o tempie wzrostu nie przekraczającym 40-60cm/rok.
█ Najstarsze w Polsce, liczące ponad 300 lat buki rosną w Sierakowie i Przedborowie (woj. wielkopolskie).
Zastosowanie Jedno z najważniejszych drzew leśnych. Poza tym gatunek używany do zalesiania terenów oraz dostarczający bardzo cennego drewna. Zarówno forma podstawowa jak i liczne odmiany ozdobne stanowią jedne z naszych najpiękniejszych drzew i są często sadzone w celach dekoracyjnych. Z nasion produkuje się olej.

  Pokrój

Okazałe, potężnie zbudowane drzewo liściaste o grubym pniu, masywnych konarach i szerokiej, kopulasto wysklepionej koronie.
Rozmiary. Wysokość 30-35(45)m. Średnica pnia 1.5-1.75(2.2)m.
█ Jak podaje strona Tall Trees, najwyższy oficjalnie notowany (tj. z podaniem autora, daty i metody pomiaru) w Europie buk zwyczajny rośnie w Belgii i mierzy 45.65m. Na tej samej stronie można jednak przeczytać, że niepotwierdzone pomiary wskazują na istnienie aż 5 wyższych osobników, z których dwa przekraczają być może granicę 50m (52m i 51m). Gdyby informacje te okazały się prawdziwe, wymienione drzewa były najwyższymi rodzimymi drzewami liściastymi w Euopie! Więcej informacji na temat rekordowych drzew - patrz dodatek Rekordy.
█ Najgrubszy buk w Polsce rośnie niedaleko miejscowości Płotkowo w gminie Nowogard k. Szczecina. Obwód jego pnia wynosi 7.50m (Φ 2.39m). Informację podano na podstawie stron Najgrubsze drzewa w Lasach Państwowych oraz http://www.plotkowo.kkdf.pl/.
Szczegóły pokroju. Drzewa rosnące w odosobnieniu wykształcają gruby i dość krótki, często nieregularny pień, ich korona jest zwykle bardzo szeroka i kopulasta, gęsto ugałęziona od samego dołu, masywne konary są niezwykle rozłożyste, w dolnej części skierowane zwykle niemal poziomo. U drzew rosnących w zwarciu pień jest przeważnie wysoki i prosty, korona dość wąska, a konary strzeliście wzniesione.

Pień buka osiąga ponad 1.5m średnicy. Zwykle posiada on nieregularnie pofałdowany przekrój. Dość często zdarzają się też wielokrotne pnie (↓).

Kilkusetletnie buki to jedne z najpotężniejszych drzew na naszym kontynencie (na zdjęciach powalony w 2007 roku, prawdopodobnie stukilkudziesięcioletni buk rosnący w Bulowicach w woj. małopolskim).

Więcej...

  Korzenie

System korzeniowy typowo sercowaty, głęboki (korzeń główny sięga ok. 1.5m) i bardzo rozległy (na glebach piaszczystych jego średnica może nawet dwukrotnie przekraczać średnicę rzutu korony!), drzewo odporne na działanie silnych wiatrów. Korzenie główne grube, mocno rozwinięte i często pozrastane ze sobą cienkimi korzeniami, boczne intensywnie przerastają przypowierzchniowe warstwy gleby.
█ Uwaga. Korzenie buka zwyczajnego są wrażliwe na uszkodzenia mechaniczne (należy uważać przy przesadzaniu!) oraz zmiany poziomu wód.

Buk zwyczajny tworzy głęboki i bardzo rozległy system korzeniowy. Ale czasami nawet i on przegrywa z wiatrem...

  Kora / Pędy i pąki

Kora buka zwyczajnego stanowi niezawodny znak rozpoznawczy tego drzewa. Wyróżnia się ona przede wszystkim bardzo charakterystycznym, jasnym, ołowiowoszarym zabarwieniem oraz tym, że zawsze pozostaje gładka. Młode pędy obłe, brunatnopurpurowe i lekko błyszczące, stosunkowo gładkie (pokryte jedynie rozproszonymi przetchlinkami), nagie. Pąki osadzone na krótkich trzonkach, w kształcie wrzecionowate, długie (1.5-3cm) i wąskie (liściowe 2-3mm, kwiatowe 3-5mm), mocno zaostrzone, z licznymi nakrywającymi się spiralnie, szpiczastymi, brązowo cieniowanymi łuskami. Pąki boczne mocno odstające od pędu.

← / ↓ Gładka i jasna, ołowiowoszara kora buka sprawia, że trudno go pomylić z jakimkolwiek innym drzewem.

↓ Pąki buka posiadają bardzo zaostrzony, wrzecionowaty kształt. Ich liczne łuski są brązowo cieniowane.

  Liście

Blaszkowate, pojedyncze, z wąskimi i długimi, szybko opadającymi przylistkami. Blaszka eliptyczna lub odwrotnie jajowata, na końcu krótko zaostrzona, długości 5-10cm, całobrzega, o falisto karbowanej powierzchni, z góry zielona do ciemnozielonej, błyszcząca, od spodu jaśniejsza i matowa, na brzegach orzęsiona delikatnymi, białymi włoskami. Liczba par nerwów bocznych: 5-9. Ustawienie: dwustronne - naprzemianległe, na 1-1.5cm, owłosionych ogonkach. Okres występowania: IV-X. Liście rozwijają się w drugiej połowie kwietnia, równocześnie z kwiatami lub nieco przed ich zakwitnięciem. Jesienią przebarwiają się niezwykle intensywnie na jaskrawe kolory, najpierw głównie na żółto i pomarańczowo, potem na złocisty brąz. Czasami u niektórych drzew część liści może pozostawać na drzewie w stanie zeschniętym przez całą zimę.
█ Liście buka zwyczajnego należą do najatrakcyjniejszych kolorystycznie. Ich zabarwienie zmienia się od soczyście jasnozielonego, poprzez ciemnozielone, złocistożółte i pomarańczowobrązowe aż do złocistobrunatnego. Na każdym etapie rozwoju kolor jest bardzo jaskrawy i wyrazisty, podkreślany dodatkowo przez duży połysk liści.

Eliptyczne i całobrzegie liście buka są na brzegu biało orzęsione (orzęsienie to jest szczególnie widoczne u młodych liści, które mają niezwyle jaskrawy, jasnozielony kolor - po lewo).		Występujące czasami na liściach buka jasne, kropelkowate narośla to tzw. galasy:
Jesienią liście przebarwiają się przybierając całą gamę pięknych, intensywnych barw. Czasami część z nich pozostaje na drzewie przez okres zimy (po prawo).

Niewiele jest drzew, które mogą rywalizować z bukiem pod względem intensywności i gamy barw jesiennego przebarwiania się liści. Kolorystycznie buki "rządzą" zwłaszcza w Bieszczadach. Oto mała próbka tego, co potrafią:

Więcej...

Kwiaty Rozdzielnopłciowe, rozmieszczone jednopiennie, wiatropylne. Kwiaty męskie w wielokwiatowych, puszystych, kremowobiałych główkach o średnicy do 2cm, luźno zwisające na długich i wiotkich, zielonkawych, owłosionych szypułkach. Kwiaty żeńskie zebrane po 2-4 w filcowatych główkach stojących na krótkich, sztywnych osiach. Okres kwitnienia: IV/V (równocześnie lub krótko po rozwinięciu się liści). → Kwiaty męskie buka pospolitego są zebrane w główkowate kwiatostany zwisające na długich szypułkach. →→ Kwiaty żeńskie są osadzone na krótszych i wyprostowanych szypułkach.

Owoce buka - tzw. bukwy to trójgraniaste, błyszczącobrązowe orzeszki, zamknięte w kolczastej okrywie otwierającej się czterema klapami.   Owoce i nasiona Tzw. bukiew, bukwa - jednonasienne, trójgraniaste orzeszki długości 1-2cm, błyszczącobrązowe, zebrane po dwa (rzadziej pojedyncze) w zdrewniałej, pokrytej kolczastymi wyrostkami okrywie, otwierającej się po dojrzeniu czterema klapami. Są jadalne i bardzo pożywne (choć jedzone w dużych ilościach mogą zaszkodzić!), mają słodkawy smak, wytwarza się z nich olej. Okres dojrzewania owoców: VIII-X. █ Owoce buka są jednymi z najbardziej lubianych przez dzikie zwierzęta, np. dziki, wiewiórki, sójki itp. Zwierzęta te walnie przyczyniają się do rozprzestrzeniania gatunku. Przykładowo wiewiórki i sójki zbierają bukwie jesienią, składują je w swoich kryjówkach, a potem o nich często zapominają. █ Nasiona buka zwyczajnego kiełkują w zupełnej ciemności, gdy są przykryte warstwą ściółki. █ Buk zwyczajny rosnący na otwartej przestrzeni zaczyna owocować w wieku około 40-50 lat, w zwarciu nieco później - pomiędzy 60-80 rokiem życia. Obfite lata nasienne przypadają co 5-8(10) lat.

Więcej...     Drewno Jasne, białożółtawe, często o różowawym lub czerwonawym odcieniu, beztwardzielowe (z wyjątkiem pewnych zabarwień zwanych fałszywą twardzielą i twardzielą mrozową), posiada średnio wyraźne słoje o nieco falistym przebiegu oraz liczne promienie drzewne. Parametry techniczne drewna: twarde i ciężkie (~0.75 kg/dm3), dosyć trwałe, odporne na ścieranie, ale podatne na złamanie, wytrzymałe na działanie wody (jednak składowane w lecie szybko ulega zaparzeniu i rozkładowi przez grzyby), mało elastyczne, posiada dużą i nierównomierną kurczliwość wskutek czego bardzo łatwo pęka, jest łupliwe i łatwe w obróbce, dobrze się barwi i poleruje, cechuje się bardzo wysoką wartością opałową, wykazuje słabe właściwości ostrzegawcze. Jest stosowane w budownictwie (schody, parkiety, deski i panele podłogowe), meblarstwie (deski, okleiny, sklejki), przemyśle okrętowym, zabawkarstwie, do produkcji beczek, podkładów kolejowych, trzonków narzędzi, sprzętów domowych (szczególnie kuchennych) itp. Produkuje się z niego także najlepszy węgiel drzewny, smołę drzewną i pak.

  Inne informacje

█ Buki dostarczają dużych ilości żyznej pruchnicy.
█ Buk pospolity dobrze znosi cięcie i strzyżenie (może być używany do budowy żywopłotów).
█ Drzewo wykazuje duże zapotrzebowanie na wodę w lecie - przesadzone drzewa w okresach suszy należy obficie podlewać przez kilka lat.
█ Wadą buka z użytkowego punktu widzenia jest możliwość trwałego zeszpecenia jasnej i gładkiej kory.
█ Odmiany czerwonolistne wytwarzają czasami tzw. "rewersyjne" czyli zielonolistne gałązki.

  Galeria zdjęć

Zobacz galerię...

Początek strony

MOJEDRZEWA.PL

Copyright © 2006-2012 by Piotr Gach

Twoja wyszukiwarka

Zobacz też:
Tomasz Niechoda, Janusz Korbel -
Drzewa Białowieskiego Parku Narodowego
Fundacja Stary Las
Elitarny Katalog Stron
Darmowy katalog stron www - dodaj stronę - linki
Łódzkie Obywatelskie Forum Ekologiczne