Bardzo wysokie, zimozielone drzewo iglaste o wręcz modelowym dla tej grupy, regularnie stożkowatym pokroju określanym mianem "choinki". Świerk pospolity jest uznawany za drugie (po jodle) najwyższe rodzime drzewo europejskie - w sprzyjających warunkach może on osiągać nawet ponad 60m wysokości(!), choć normalnie rzadko przekracza 40m. Długi wierzchołek świerka prawie zawsze jest idealnie prosty, zaś końce jego dolnych konarów łukowato wygięte ku górze. Miłośnicy lasu doskonale wiedzą, że przeciskanie się pomiędzy gęstymi gałęziami świerków nie należy do przyjemności. Powodem są dość krótkie, czterokanciaste w przekroju, sztywne i ostro zakończone, a przez to bardzo kłujące igły tych drzew. Wyrastają one pojedynczo, promieniście otaczając gałązki. Świerk jest jednym z najgęściej ugałęzionych i "uszpilkowanych" drzew. Powoduje to, że jego zwarta korona daje niezwykle głęboki cień, który praktycznie całkowicie eliminuje roślinność runa leśnego. Stojąc pod świerkiem i patrząc w górę nie mamy szans zobaczyć nieba. (Zupełnie inaczej sytuacja wygląda w przypadku sosny czy modrzewia, których gałęzie a także szpilki są rozmieszczone dużo rzadziej i rzucają przyjemny, jasny cień.) Dobrą cechą rozpoznawczą świerka pospolitego są jego zwisające szyszki, których podługowaty kształt przypomina "cygaro". Tworzą się one głównie w okolicach wierzchołka drzewa, a jesienią opadają w całości. Świerki słyną z wyjątkowo płytkiego systemu korzeniowego. Można się o tym przekonać zwłaszcza w górach, gdzie po każdej dużej wichurze drzewa te regularnie stanowią największy udział wśród powalonych drzew.

Świerk pospolity jest jednym z najważniejszych leśnych drzew iglastych Europy. Na obszarach górskich tworzy on rozległe lasy regla górnego (w Tatrach dochodzące do ok. 1500 m.n.p.m.). W Polsce drzewo to zajmuje ogółem około 6% powierzchni leśnej. Cześć tej populacji stanowią sztuczne nasadzenia tworzone w celu pozyskania drewna używanego w budownictwie i do produkcji papieru. Świerk to również bardzo popularne drzewo ozdobne, sadzone w parkach i ogrodach, a ostatnio stosowane też jako zamiennik jodły w roli świątecznej choinki.

Jedyny rodzimy i zdecydowanie najczęściej występujący w Polsce gatunek świerka. Krzyżuje się m.in. ze świerkiem syberyjskim (przez niektórych uważanym za podgatunek świerka pospolitego P. abies subsp. obovata) i serbskim. W odróżnieniu od jodły pospolitej, świerk pospolity jest gatunkiem bardzo zmiennym, posiadającym liczone w setkach(!) odmiany i formy. Obok odmian o wzroście normalnycm, takich jak odm. wiciowa 'Viminalis' czy wężowa 'Virgata' istnieje szereg odmian karłowych, np. odm. gwiazdkowata 'Nidiformis' a nawet płożących - np. odm. płożąca 'Procumbens' (dwie ostatnie odmiany nie posiadają pedu przewodniego).

Wadą świerka jest jego duża wrażliwość na zanieczyszczenia powietrza i szkodniki. Preferencje. Gatunek o dość wysokich wymaganiach (większych niż sosna zwyczajna), preferujący luźne, świeże i wilgotne lub mokre gleby gliniasto-piaszczyste, cienioznośny, nie tolerujący suszy (płytki system korzeniowy), bardzo wrażliwy na zanieczyszczenia środowiska, choroby i szkodniki. █ Duża wrażliwość świerka na zanieczyszczenia środowiska, w tym szczególnie na kwaśne deszcze, powoduje ostatnio spore straty w drzewostanach tego gatunku. Jeśli dołożyć do tego wymieranie świerków spowodowane trapiącymi je chorobami i szkodnikami, to na wielu obszarach, zwłaszcza górskich, rysuje się obraz prawdziwych spustoszeń. W związku z tym w niektórych regionach Polski (np. w Beskidach) prowadzona jest obecnie na dużą skalę akcja tzw. przebudowy lasów, polegająca na zastępowaniu podatnych na choroby i szkodniki drzewostanów świerkowych drzewostanami bukowymi. Okazuje się zresztą, że do wycinania górskich świerków nawołują z tego powodu ostatnio nawet sami ekologowie! Warto przy tej okazji wspomnieć, że problemy związane z lasami świerkowymi zostały wywołane głównie przez człowieka. I nie chodzi tu tylko o powodowanie zanieczyszczeń, ale także o naruszenie równowagi biologicznej przez sadzenie w przeszłości na wielką skalę lasów świerkowych w miejsce naturalnych lasów mieszanych (jednym z powodów takiego działania była chęć pozyskiwania świerkowego drewna, którego przyrost jest znacznie szybszy niż np. drewna bukowego). Ostatnio obserwuje się na dużą skalę proces obumierania górskich świerków, wywołany chorobami i wrażliwością tych drzew na zanieczyszczenia powietrza.

Długość życia i tempo wzrostu. Drzewo stosunkowo długowieczne, dość szybko rosnące. Przeciętnie dożywa 150-200 lat, ale w sprzyjających warunkach może bez trudu osiągnąć 200-300(500) lat. W młodości rośnie stosunkowo wolno, okres pędzenia przypada pomiędzy 30-50 rokiem życia.
█ Jak za agencją Reuters'a podawał artykuł "Swedish spruce may be world's oldest living tree", w kwietniu 2008 roku naukowcy odkryli w górach zachodniej Szwecji grupę świerków pospolitych liczących około 8000 lat. Są to karłowate okazy przypominające bonsai. Grupa nosi nazwę Old Tjikko. Po dokładnej weryfikacji okazało się, że jedno z drzew jest jeszcze starsze i liczy aż 9550 lat! Oznacza to, że wymienione świerki są jednymi z najstarszych żyjących organizmów świata, niemal dwukrotnie starszymi niż słynne sosny sędziwe rosnące w Ameryce Północnej, w tym licząca ok. 4800 lat Matuzalem! Podany wiek nie dotyczy jednak pojedynczych osobników, ale całego organizmu złożonego ze wspólnego systemu korzeniowego oraz tworzonych przez niego kolejnych nadziemnych drzew-klonów. Można więc powiedzieć, że znalezione drzewa to relatywnie młode klony, będące częścią rekordowo starego organizmu. Więcej - patrz dodatek Aktualności.
█ Najstarszy w Polsce świerk pospolity rośnie w Strzelcach Opolskich i liczy ok. 350 lat (patrz także tabele zamieszczone w dodatku Rekordy).

  Zastosowanie

Przede wszystkim niezwykle ważne drzewo leśne, odgrywające wielką rolę w kształtowaniu ogólnego ekosystemu i klimatu. Posiada bardzo duże znaczenie w gospodarce leśnej, jest jednym z gatunków uprawianych na największą skalę w sztucznych nasadzeniach zarówno na terenach swojego naturalnego występowania, jak i w innych częściach świata (introdukcja). W przemyśle drewno świerka służy do pozyskiwania celulozy (produkcja papieru), stanowi cenny surowiec w budownictwie oraz jest używane jako opał. Poza tym świerk pospolity należy do najbardziej popularnych drzew ozdobnych. Jest sadzony głównie w parkach i ogrodach, ceniony m.in. ze względu na zwarty i regularny pokrój oraz bardzo ciemne, zimozielone igły. Idealnie sprawdza się w roli osłony przed wiatrem i kurzem oraz w żywopłotach (dobrze znosi przycinanie). Stosowany zamiennie z jodłą jako drzewko bożonarodzeniowe.

  Pokrój

Bardzo wysokie drzewo iglaste o typowym pokroju. Posiada prosty i widoczny do samego wierzchołka pień oraz symetrycznie (wąsko)stożkowatą, bardzo gęstą koronę z wyprostowanym wierzchołkiem i łukowato wygiętymi w górę końcami dolnych gałęzi.
Rozmiary. Wysokość 40-50(60)m. Średnica pnia 1-1.5m.
█ Świerk pospolity jest uważany za drugie po jodle pospolitej najwyższe rodzime drzewo w Europie. Obecny rekord wysokości należy jednak właśnie do świerka, a nie do jodły. Rekordowy okaz rośnie na terenie Bośni i Hercegowiny (dokładniej w Perucica Virgin Forest Sutjeska National Park) i mierzy 63m wysokości. Więcej informacji na temat rekordowych drzew - patrz dodatek Rekordy.
█ Także najwyższe w Polsce notowane obecnie drzewo to świerk pospolity. Rośnie on na terenie Białowieskiego Parku Narodowego i mierzy 51.4m. Gigant został odkryty i zmierzony (dalmierzem laserowym) w 2011 r. przez Tomasza Niechodę. Więcej informacji na ten temat - patrz punkt Wybrane okazy.
Szczegóły pokroju. Sylwetka świerka pospolitego to typowa "choinka": z prostego i regularnie walcowatego (tylko u podstawy często deskowato rozszerzonego), widocznego do samego wierzchołka pnia wyrastają prostopadle regularne okółki konarów. Długość konarów zmniejsza się w miarę wzrostu wysokości, co daje typowy dla większości drzew iglastych, symetrycznie stożkowaty kształt korony. Wierzchołek świerków jest prawie zawsze długi i wyprostowany - nigdy się nie zwiesza jak to często ma miejsce np. u modrzewi i cyprysików, nigdy też nie jest wklęsły jak u starych jodeł. Mimo tak dużej wysokości ani pień, ani tym bardziej konary nie osiągają bardzo dużej grubości (osobniki o pniu powyżej 1m średnicy zdarzają się niezmiernie rzadko). Świerki rosnące wysoko w Tatrach wykształcają węższą koronę, co zabezpiecza gałęzie przed złamaniem pod ciężarem długo zalegającego śniegu. Bardzo gęsta korona świerka pozostaje regularnie stożkowata przez całe życie. U młodych drzew zaczyna się ona praktycznie tuż przy ziemi, u starszych zaś ze względu na obumieranie dolnych gałęzi (zwłaszcza u drzew rosnących w zwarciu) - odpowiednio wyżej. Dolne konary przy pniu są skierowane nieco w dół, pośrodku łukowato wygięte, a na końcu sterczą w górę. W miarę wzrostu wysokości konary stają się coraz krótsze, bardziej proste (wygięcie zanika) i coraz stromiej wzniesione.

Pokrój świerka pospolitego przez całe życie pozostaje regularnie stożkowaty, a jego długi wierzchołek zawsze jest wyprostowany.	Świerk pospolity jest drugim najwyższym rodzimym drzewem w Europie. W zwartym drzewostanie może on osiągać ponad 50m wysokości!

  Wybrane okazy

█ Jedne z najwyższych świerków w Europie rosną w Puszczy Białowieskiej. Ich wysokość dochodzi tam zwykle do 50m, jednak zdarzają się osobniki jeszcze wyższe. Okaz znaleziony przez Tomasza Niechodę w 2011 roku, mierzący 51.4m jest najwyższym notowanym obecnie drzewem w Polsce. Więcej na ten temat - patrz dodatek Puszcza Białowieska oraz strona Drzewa Białowieskiego Parku Narodowego autorstwa T. Niechody i J. Korbela.

	Świerki rosnące na terenie Puszczy Białowieskiej to najwyższe drzewa w Polsce. A najwyższy z tych najwyższych jest pokazany na zdjęciu (wraz ze swym odkrywcą - Tomaszem Niechodą) okaz, mierzący 51.4m. Drzewo jest jeszcze w dosyć dobrej kondycji; niepokoić może jedynie wyraźne przerzedzenie korony, widoczne w okolicach wierzchołka.

Korzenie System korzeniowy "talerzowy" - rozległy ale bardzo płytki, mało stabilny. → Znany ze swojego płytkiego systemu korzeniowego świerk pospolity należy do najczęściej wywracanych przez wiatr drzew.

Kora Od różowawobrązowej poprzez sarobrązową do brunatnoszarej, stosunkowo cienka, chropowata i płytko, łuskowato spękana na małe, odpadające poletka, w miejscach uszkodzeń często pokryta białymi naciekami żywicy. █ Pod korą świerka znajduje się jadalna miazga (fakt wykorzystywany przez szkoły przetrwania). Z igliwia, zalewając go wrzątkiem, można przygotowywać napój bogaty w witaminę C. → / →→ Kora świerka pospolitego jest płytko spękana na drobne, łuskowate poletka. Jej odcień może się zmieniać od różowawobrązowego do brunatnoszarego.

Liście Szpilkowate, długości 1.5-2.5cm, dość sztywne i szpiczasto zakończone przez co bardzo kłujące, czterokanciaste w przekroju (w przybliżeniu rombowate), ciemnozielone, od spodu z dwoma delikatnymi, biało nakrapianymi paskami, w przeciwieństwie do jodeł szybko opadają po zaszuszeniu (stąd ograniczone zastosowanie świerka jako swiątecznej choinki). Ustawienie: igły wyrastają pojedynczo, od góry ich ustawienie jest promieniste, na spodniej (ocienionej) stronie gałązek - grzebieniaste. Są osadzone na małych, brązowych trzoneczkach, a po opadnięciu zostawiają na gałązce ostrą bliznę (jest to cecha charakterystyczna dla wszystkich świerków). Okres występowania: cały rok (roślina zimozielona). Trwałość igieł 5-7 lat (w górach 10-12 lat). → / →→ Czworoboczne w przekroju, bardzo kłujące igły świerka pospolitego są pojedyncze i najczęściej promieniście otaczają gałązki. Jak u wszystkich świerków, są one umieszczone na trzoneczkach. W młodości igły mają bardzo jaskrawy, jasnozielony kolor, z czasem stają się zielone do ciemnozielonych.

Kwiaty Rozdzielnopłciowe, rozmieszczone jednopiennie, wiatropylne, zebrane w szyszeczki. Męskie szyszeczki wzniesione, początkowo jajowate i małe - długości 1-1.5cm, różowoczerwone, z czasem wydłużają się i stają żółtawe. Są rozmieszczone w obrębie całej korony, po uwolnieniu pyłku rozpadają się. Żeńskie szyszeczki wyprostowane w górę na końcach pędów, podługowate, potem stożkowate, większe od męskich - długości 2-4(5)cm, karminowoczerwone, tworzą się masowo tylko w górnej częsci korony, są trwałe (przekształcają się w zwisające szyszki). Okres kwitnienia: IV-V. Męskie kwiatostany zakwitają w drugiej połowie kwietnia, żeńskie - w pierwszej połowie maja. → Męskie szyszeczki świerka pospolitego są niewielkie, a ich kolor jest żółtawy. →→ Podługowate lub stożkowate, stojące na końcach pędów szyszeczki żeńskie mają karminowoczerwony kolor.

Owoce i nasiona Drzewo nie tworzy owoców (roślina nagonasienna). Szyszki zwisające na końcach gałązek, o cylindrycznym kształcie przypominającym "cygaro", duże - długości 10-16(18)cm, jasnobrązowe. Są tworzone głównie w okolicach wierzchołka drzewa, ale też częściowo na niższych gałęziach. Łuski nasienne o równych brzegach, dość cienkie, przylegające. Nasiona brunatne do czarnych, długości 2-5mm, otoczone podłużnymi skrzydełkami długości 1-2cm, stanowią cenny pokarm dla wielu zwierząt leśnych. Okres dojrzewania nasion: nasiona dojrzewają jesienią następnego roku po wytworzeniu szyszek, wypadają kolejnej wiosny. Szyszki opadają w całości. → Młode szyszki są zabarwione na żółtozielono. →→ Duże, jasnobrązowe szyszki świerka pospolitego kształtem przypominają "cygaro".

Drewno świerka pospolitego ma jasnożółty kolor. Jego biel i twardziel są łatwe do rozróżnienia jedynie w stanie wilgotnym (→).   Drewno Jasnożółtawe, silnie połyskujące (różnica w stosunku do podobnego drewna jodły), biel i twardziel możliwe do makroskopowego odróżnienia tylko w stanie wilgotnym (biel jest wówczas ciemniejszy, bo bardziej wilgotny), słoje znacznie mniej wyraźnie niż u sosny czy modrzewia, za to dobrze widoczne przewody żywiczne (na poprzecznym przekroju mają one postać małych, jasnych, błyszczących punkcików), drewno zawiera przeważnie dużą ilość pęcherzy żywicznych (przyjemnie pachnie żywicą). Pod względem parametrów technicznych drewno świerka ustępuje nieco sosnowemu, jest średnio trwałe (w stanie suchym wytrzymuje wprawdzie do 800 lat, ale na wolnym powietrzu już tylko 70 lat), lekkie (0.45-0.5 kg/dm3) i miękkie, łatwo łupliwe, zawiera liczne sęki, w trakcie suszenia często pęka, barwi się dobrze, ale źle poleruje. W przemyśle drewno świerka pospolitego ma duże znaczenie, jest wykorzystywane w budownictwie i stolarce (deski podłogowe, schody, płyty wiórowe i pilśniowe), w przemyśle papierniczym (z powodu długich, cienkich i silnych cewek dostarcza bardzo dobrej jakościowo celulozy) oraz używane jako opał. █ Cenną właściwością drewna świerkowego jest trzeszczenie przy dużym przeciążeniu. Jest to cecha wykorzystywana m.in. kopalniach, stanowiąca ostrzeżenie przed grożącym zawaleniem konstrukcji.

Inne informacje █ Uwaga! Należy bezwzględnie unikać sadzenia blisko siebie świerków i modrzewi. Jest to związane z chorobą powodowaną przez pasożyta zwanego ochojnikiem świerkowo-modrzewiowym (syn. smerkun szyszniak). Ten niewielki, zaliczany do mszyc owad w różnych fazach swojego rozwoju żeruje na przemian na świerku i modrzewiu. Najbardziej skutecznym zabezpieczeniem przed nim jest sadzenie modrzewi i świerków możliwie daleko od siebie. Jeśli jednak drzewa zostały już zaatakowane (objawy to pojawiające się na gałęziach zgrubienia - tzw. galasy, w których rozwijają się pasożytujące larwy smerkuna), należy bezwzględnie niszczyć poprzez palenie wszystkie zainfekowane gałęzie (głównie na świerkach). Ponadto można użyć preparatów chemicznych, takich jak Promanal 60 EC - 2,0% (opryskiwanie przed rozwijaniem się pąków), Fastac 10 EC - 0,015% (w trakcie rozwijania się pąków i igieł) oraz Orthene 75 SP - 0,1% (w okresie letniej wegetacji). → Rozwijające się galasy na gałęzi świerka pospolitego.

  Galeria zdjęć

Zobacz galerię...

Początek strony

MOJEDRZEWA.PL

Copyright © 2006-2012 by Piotr Gach

Twoja wyszukiwarka

Zobacz też:
Tomasz Niechoda, Janusz Korbel -
Drzewa Białowieskiego Parku Narodowego
Fundacja Stary Las
Elitarny Katalog Stron
Darmowy katalog stron www - dodaj stronę - linki
Łódzkie Obywatelskie Forum Ekologiczne