1. Wprowadzenie

Drzewa i krzewy mają kluczowe znaczenie dla życia na Ziemi. Dzięki prowadzonemu na ogromną skalę procesowi fotosyntezy, są one głównym lądowym producentem tlenu w atmosferze i zarazem głównym konsumentem atmosferycznego dwutlenku węgla, produkują też największą spośród wszystkich roślin lądowych ilość substancji organicznych, będących pokarmem dla ludzi i zwierząt oraz głównym budulcem ich ciał. Drzewa i krzewy stanowią najważniejszy składnik lasów, tworząc środowisko życia dla innych roślin i większości zwierząt. Kolejną ważną rolą jest stabilizacja klimatu poprzez utrzymywanie odpowiedniej wilgotności powietrza. Wreszcie korzenie drzew i krzewów spowalniają procesy erozji oraz przyczyniają się do umacniania brzegów rzek, jezior i mórz.

Także w codziennym życiu człowieka znaczenie drzew trudno przecenić. Od zarania dziejów ludzie sadzą je i wykorzystują do najróżniejszych celów. Żeby wymienić tylko najważniejsze, powiedzmy o niezwykle szerokim zastosowaniu drewna w budownictwie i przemyśle meblowym, do produkcji papieru oraz jako opał, o owocach wykorzystywanych nie tylko do konsumpcji, ale też jako cenny surowiec w najróżniejszych branżach, np. do produkcji leków, farb, olejów itp., wreszcie o pełnionych przez drzewa funkcjach ochrony przed hałasem, wiatrem i słońcem a także ich dekoracyjnym i rekreacyjnym znaczeniu.

Pożytki płynące dla człowieka ze współistnienia z drzewami można by wymieniać w nieskończoność. Jest ich tak wiele i są ome tak znaczące, że niezmiernie trudno wyobrazić sobie życie człowieka bez tego towarzyszącego mu wiernie od zarania dziejów, wielkiego, milczącego przyjaciela.

Mamutowiec olbrzymi Grizzly Giant. Fot. Wikipedia. Zdjęcie pobrano z witryny angielskiej Wikipedii

Drzewa to niezwykle fascynujące organizmy. Pod wieloma względami są one tak spektakularne, że nie mogą się z nimi równać żadne inne istoty żywe. Weźmy na przykład pod uwagę osiągane rozmiary. Wbrew pozorom to nie dinozaury ani nawet płetwal błękitny, a właśnie drzewa są najpotężniejszymi organizmami żywymi, jakie kiedykolwiek istniały na naszej planecie. Doskonałą tego ilustracją są rosnące w Kalifornii mamutowce olbrzymie i sekwoje wieczniezielone. Największy żyjący obecnie osobnik mamutowca olbrzymiego - drzewo o nazwie General Sherman, którego wiek szacuje się na 2700 lat, posiada przy wysokości 84m (niektóre źródła podają nawet 95m) i średnicy pnia 7.7m (u podstawy 11.1m!) masę około 1400 ton, co stanowi ponad 5-krotność masy największego zwierzęcia wszechczasów - płetwala błękitnego! A trzeba dodać, że General Sherman wcale nie jest największym zarejestrowanym kiedykolwiek mamutowcem; prawdziwy rekord należał zapewne do nieżyjącego już niestety osobnika tego samego gatunku - drzewa o nazwie Ojciec Lasu, które mierzyło 135m wysokości i posiadało pień o średnicy prawie 12m! Notowane też były dużo starsze okazy mamutowca, dochodzące nawet do 4000 lat.
█ Jeśli uwzględnimy tzw. osobniki klonalne, czyli kolonie drzew o tym samym kodzie genetycznym, stanowiących odrośla wspólnego systemu korzeniowego, to okaże się, że najmasywniejszym drzewem świata jest rosnąca w stanie Utah w USA topola osikowa Pando, której łączną masę szacuje się na 6.5 tys. ton! Drzewo to jest najcięższym znanym organizmem Wszechczasów!

Obecnie mamutowiec olbrzymi jest w posiadaniu rekordu masy; rekord wysokości należy natomiast do sekwoi wieczniezielonej o nazwie Hyperion i wynosi nieco ponad 115m. Jest to watrość nie tylko zupełnie nieosiągalna dla organizmów innych niż drzewa, ale wielokrotnie (w większości przypadków nawet kilkadziesiąt do kilkuset razy!) przekraczająca ich możliwości.
█ Do niedawna za najwyższe drzewo świata uznawano Stratosferycznego Giganta - sekwoję wieczniezieloną rosnącą w Redwood State Park w Kaliforni. Drzewo to przy średnicy pnia wynoszącej 5.18m mierzy ponad 113m wysokości. W październiku 2006 świat obiegła informacja, że rekord ten został pobity przez trzy inne sekwoje, w tym wspomnianego Hyperiona (więcej - patrz Aktualności).
10 paźdiernika 2008 r. opublikowano informację o znalezieniu nowego najwyższego liściastego drzewa świata - jest nim rosnący na Tasmanii i mierzący ok. 101m eukaliptus królewski. Co ciekawe, najwyższe w ogóle zarejestrowane kiedykolwiek drzewo to także eukaliptus królewski. Został on ścięty w Australii w 1885 r., kiedy mierzył 143m! Wartość ta odpowiada mniej więcej granicznej wysokości, na jaką wiązki przewodzące (wykorzystujące właściwość lepkości cieczy) są w stanie doprowadzić wodę, a więc całkiem możliwe, że wymienione drzewo było najwyższym, jakie kiedykolwiek rosło na Ziemi.

Światowy rekord obwodu pnia należy do rosnącego w Meksyku cypryśnika meksykańskiego i wynosi 44.13m (Φ 14.05m). Nieco mniejszą grubość osiągają afrykańskie baobaby i rosnące na Wyspach Kanaryjskich draceny smocze. Mowa tu rzecz jasna o pojedynczych pniach; pnie wielokrotne mogą osiągać jeszcze większe rozmiary (nawet 55m obwodu!). W Polsce najgrubszym drzewem jest obecnie lipa drobnolistna rosnąca we wsi Cielętniki, której obwód wielokrotnego pnia wynosi 11.06m (Φ 3.52m) (PG, 2011), zaś wśród drzew o pojedynczym pniu rekord ten, równy 10.20m (Φ 3.25m), należy do rosnącego we wsi Januszkowice dębu Chrześcijanin.